logo← Terug naar VWO
Literatuur

Gysbrecht van Aemstel en Sinne- en minnebeelden

Vondels treurspel en het embleem van Jacob Cats

✓ Je kunt de ontstaansgeschiedenis en opbouw van Gysbrecht van Aemstel uitleggen✓ Je herkent een alexandrijn en kunt de functie van de reien benoemen✓ Je kunt de opbouw van een embleem (pictura, motto, subscriptio) toelichten✓ Je weet wie Jacob Cats was en wat Sinne- en minnebeelden inhoudt

Gysbrecht van Aemstel

Joost van den Vondel schrijft Gysbrecht van Aemstel in opdracht van de nieuwe Amsterdamse Schouwburg, die op 3 januari 1638 met dit stuk wordt geopend. Het treurspel speelt zich af tijdens de kerstnacht van het jaar 1300, wanneer de stad Amsterdam na een jaar belegering alsnog door verraad wordt ingenomen. Gijsbreght van Aemstel probeert zijn stad, zijn familie en de bisschop tevergeefs te redden.

De versvorm: de alexandrijn

Het stuk is geschreven in alexandrijnen: versregels van twaalf lettergrepen met een vaste cesuur (rustpunt) na de zesde lettergreep. Deze strakke, statige versvorm past bij het plechtige karakter van een treurspel.

De reien

Vondel gebruikt daarnaast reien: koorzangen die de handeling onderbreken en er commentaar op geven, net als in de klassieke Griekse tragedie. De reien staan los van de handeling zelf en verwoorden vaak het standpunt van het volk.

Geschiedenis en universeel verhaal

Vondel baseert zijn verhaal los op de middeleeuwse geschiedenis van Amsterdam, maar de nadruk ligt niet op historische precisie. Vondel gebruikt de val van Amsterdam om een universeel verhaal te vertellen over trouw, verraad en vaderlandsliefde, met duidelijke verwijzingen naar de val van Troje.

Sinne- en minnebeelden

Jacob Cats publiceert in 1618 een bundel liefdesemblemen onder de Latijnse titel Silenus Alcibiadis, sive Proteus. Vanaf 1627 verschijnt de bundel onder de bekendere Nederlandse titel Sinne- en minnebeelden.

De opbouw van een embleem

Een embleem bestaat uit drie onderdelen die je altijd samen leest:

  • Pictura: de afbeelding of prent
  • Motto: een kort opschrift, vaak in het Latijn, dat de kern van de boodschap samenvat
  • Subscriptio: het bijschrift dat de afbeelding en het motto uitlegt

Bij Cats krijgt elke pictura vaak drie subscriptio's: een amoureuze uitleg voor jonge geliefden, een maatschappelijke uitleg en een religieuze uitleg. Zo spreekt hetzelfde beeld verschillende lezers en levensfasen aan. Het woord "zinnebeeld" voor embleem is bedacht door Roemer Visscher.

Wil je oefenen of heb je een vraag? Gebruik de AI-tutor op deze pagina.